Զարնի-Պարնի. Հաղպատի ձեռագրերի թաքստոցն ու անառիկ քարայր-բերդը

Լոռու մարզի Հաղպատ գյուղի արևմտյան կողմում՝ Դեբեդի Ջաղացաջուր վտակի աջ ափին, գտնվում է միջնադարյան Հայաստանի ամենաինքնատիպ ամրոցային համալիրներից մեկը՝ Զարնի-Պարնին։ Այս հուշարձանախումբը, որը բաղկացած է երկու հիմնական քարայր-ամրոցներից, դարեր շարունակ ծառայել է որպես հուսալի ապաստարան և ռազմավարական հենակետ։

Պատմական առաքելությունը

Զարնի-Պարնիի պատմությունը սերտորեն կապված է Հաղպատի վանական համալիրի հետ։ Զարեհ իշխանի օրոք այս քարայրները դարձել են հայ մշակույթի փրկության վայր. այստեղ են պահվել վանքի հարուստ գրադարանի ձեռագրերը՝ պաշտպանվելով թշնամիների ավարառությունից։ Պատահական չէ, որ հնագիտական պեղումների ժամանակ այստեղից հայտնաբերվել են X-XV դարերի հնագույն մագաղաթների մասունքներ։

Ճարտարապետական հորինվածքը

Համալիրը բաժանվում է երկու հիմնական հատվածի.

1. Զարնի այր (Ստորին հուշարձան). Աչքի է ընկնում իր ընդարձակությամբ (605 քմ)։ Քարանձավի մուտքը պաշտպանված է բազալտե խոշոր քարերով շարված պարսպով, որի արևմտյան մասում վեր է հառնում կլոր հատակագծով հսկիչ աշտարակը։

2. Պարնի այր (Վերին հուշարձան). Գտնվում է ավելի բարձր դիրքում, նույնպես պարսպապատված է և ծառայել է որպես առավել դժվարամատչելի թաքստոց։

Պարսպապատերը կառուցված են տեղական քարից՝ կրաշաղախի կապակցությամբ, ինչը դրանք գրեթե աննկատ է դարձնում ժայռային ֆոնի վրա։

Տեղանքը և հասանելիությունը

Դեպի հուշարձան տանում են երկու հիմնական ուղիներ։ Պատմական ճանապարհը (650 մ) սկիզբ է առնում Հաղպատի բարձունքից։ Երկրորդ ուղին, որն անցնում է Ծաղկաշատի ճամփաբաժնով, տեղումների և քարաթափումների պատճառով ժամանակի ընթացքում դարձել էր գրեթե անանցանելի։

Վերածնունդը

Եթե նախկինում հուշարձանը գտնվում էր լքված ու անմատչելի վիճակում և գրեթե այցելուներ չուներ, ապա վերջին տարիներին իրականացված մասնավոր ներդրումների շնորհիվ տարածքը բարեկարգվել է։ Ամրակայվել են պարսպապատերը, ստեղծվել է թանգարանային միջավայր, որտեղ ներկայացված են հնագույն գյուղատնտեսական գործիքներ և կենցաղային իրեր։