Քոբայր վանական համալիր. Դեբեդի կիրճի անառիկ հոգևոր բերդը
Դեբեդի ժայռեղեն կիրճի ամենաբարձր դարավանդներից մեկի վրա է գտնվում հայ միջնադարյան ճարտարապետության գոհարը՝ Քոբայր վանական համալիրը: Իր դիրքով այն հիշեցնում է Հոռոմայրի կամ Բարձրաքաշի վանքերը՝ հարմարեցված բնական բարդ, բայց անառիկ տեղանքին։
Պատմական և գիտակրթական կենտրոն
Քոբայրը ոչ միայն պաշտպանական նշանակություն ունեցող հենակետ էր, այլև հայտնի գիտամշակութային օջախ։ Այստեղ գործունեություն են ծավալել այնպիսի մեծություններ, ինչպիսիք են Հովհան Օձնեցին, Կիրակոս Գանձակեցին, Սամվել Անեցին և Գրիգոր Մագիստրոսը։ Վանքը եղել է նաև Զաքարյանների տոհմական սեփականությունը, ինչի վկայությունն են Շահնշահի և նրա որդիների շիրիմները։
Ճարտարապետական համալիրի կառուցվածքը
Համալիրն աչքի է ընկնում իր բազմաշերտությամբ.
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի. Համալիրի գլխավոր կառույցն է, որի հիմքում նկատելի են նույնիսկ կիկլոպյան շարվածքի հետքեր։ Այն միանավ դահլիճ է՝ պսակված հյուսվածքազարդ քիվերով և վերասլաց ճակտոնով։
Որմնանկարչություն. Քոբայրի այցեքարտը նրա բարձրարվեստ որմնանկարներն են։ Խորանի գմբեթարդին պատկերված է Աստվածամայրը մանուկ Քրիստոսի հետ, իսկ ստորին շարքերում՝ հաղորդության տեսարաններ և սրբերի ֆիգուրներ։
Զանգակատուն-տապանատուն (XIII դ.). Իր տեսակի մեջ հազվագյուտ կառույց է, որտեղ միավորված են զանգաշտարակն ու տոհմական հանգստարանը։ Այստեղ կարելի է տեսնել նաև քանդակված արևային ժամացույց։
Մարիամաշեն մատուռ (1171 թ.). Կառուցվել է Կյուրիկե Բագրատունու դուստր Մարիամի պատվերով։ Հատկանշական է, որ մատուռի պատերի մեջ ցաքուցրիվ և գլխիվայր ագուցված են ավելի հին վիմագիր քարեր։
Քարանձավներն ու «Սղնախը»
Վանքը շրջապատող ժայռերը լի են բնական պատսպարաններով և քարանձավներով, որոնք ծառայել են որպես ճգնատեղիներ։ Համալիրի հարևանությամբ է գտնվում հսկայական «Սղնախ» քարանձավը, որտեղից բխող ջրերը հիասքանչ ջրվեժների տեսքով թափվում են ցած՝ ստեղծելով եզակի բնապատկեր։
Տեղանվան ստուգաբանությունը
«Քոբայր» անվան հիմքում ընկած է «այր» (քարանձավ) արմատը։ Ժողովրդական ստուգաբանության համաձայն՝ այն նշանակում է «Այրիվանք»։ Կա նաև զվարճալի մի ավանդույթ, ըստ որի՝ բերդի պատկանելիության շուրջ վեճերի ժամանակ հնչել է «Սա քո բերդն է՞» հարցը, ինչն էլ ստացել է «Քոբերդ»-Քոբայր հնչողությունը։
Այցելություն
Չնայած բարդ աշխարհագրական դիրքին, Քոբայրը գրավում է հազարավոր զբոսաշրջիկների։ Այնտեղ կարելի է հասնել Թումանյան քաղաքի հանդիպակաց կողմից՝ նեղ արահետով բարձրանալով դեպի ժայռերը։ Այսօր վանքի տարածքում ընթանում են վերականգնման և որմնանկարների ամրակայման աշխատանքներ՝ պահպանելու համար միջնադարյան այս անգին ժառանգությունը։
Գործնական տեղեկություն.
Տեղադրություն: Լոռու մարզ, Քոբայր երկաթուղային կայարանի մոտ։
Հուշարձանի կարգավիճակը: Հանրապետական նշանակության հուշարձան։
Այցելության խորհուրդ: Կրեք հարմարավետ կոշիկներ, քանի որ վերելքը բավականին թեք է և քարքարոտ։
