Հա՞նք, թե՞ տուրիզմ. Ստեփանավանի ապագայի շուրջ ծավալվող պայքարը
Cvmedia.am-ը գրում է․
Վերջին ամիսներին Ստեփանավան խոշորացված համայնքում ամենաքննարկվող թեմաներից մեկը «Սագամար» ՓԲԸ-ի նախաձեռնությունն է՝ երկրաբանական ուսումնասիրություններ իրականացնելու նպատակով։ Թեև ընկերությունը խոսում է միայն հետազոտական աշխատանքների մասին, համայնքի բնակիչների և բնապահպանների մտահոգությունն այն է, որ այդ ուսումնասիրությունները կարող են դառնալ նոր հանքի բացման կամ գործող հանքային տարածքների ընդլայնման նախապատրաստական փուլ։
Ի՞նչ է նախատեսվում անել
«Սագամար» ՓԲԸ-ն ցանկանում է 2026-2029 թվականներին իրականացնել երկրաբանական ուսումնասիրություններ Ստեփանավանի հանքային դաշտի «Չքնաղ–Արմանիս» հեռանկարային տարածքում։ Խոսքը որոնողագնահատողական աշխատանքների մասին է, որոնց նպատակն է ուսումնասիրել հանքայնացված գոտիները և գնահատել օգտակար հանածոների պաշարների հեռանկարները։ Հայաստանի օրենսդրությամբ երկրաբանական ուսումնասիրությունը դեռևս հանքի շահագործում չէ, սակայն դա այն փուլն է, որի արդյունքների հիման վրա կարող է հետագայում ներկայացվել հանքարդյունահանման նախագիծ։ «Ընդերքի մասին» օրենսգիրքը նաև թույլ է տալիս ուսումնասիրության ընթացքում դիմել հատկացված տարածքի ընդլայնման համար։
Ժամանակագրությունը
Ստեփանավանի և հարակից բնակավայրերի շուրջ «Սագամար»-ի ծրագրերը նոր չեն։ 2024 թվականին ընկերությունը հանրային լսումներ էր կազմակերպել Արմանիս, Ուրասար և այլ բնակավայրերում՝ 2024-2027 թվականներին երկրաբանական ուսումնասիրություններ իրականացնելու նպատակով։ Այդ ժամանակ ևս բնակիչներն ու բնապահպանները հիշեցնում էին, որ Արմանիսի նախկին ոսկի-բազմամետաղային հանքավայրի հետևանքները մինչև այսօր ամբողջությամբ չեն վերացվել։
2026 թվականին նախաձեռնությունը նոր թափ ստացավ։ Ստեփանավանի համայնքապետարանը հրապարակեց 2026-2029 թվականների ուսումնասիրությունների ծրագրի հանրային քննարկումների մասին հայտարարություն, իսկ հունվարի վերջին քննարկումներ անցկացվեցին Ստեփանավան, Արմանիս և Ուրասար բնակավայրերում։
Փետրվարյան որոշումը
Ամենակարևոր շրջադարձը տեղի ունեցավ 2026 թվականի փետրվարին, երբ Ստեփանավան խոշորացված համայնքի ավագանին դրական եզրակացություն տվեց «Սագամար» ՓԲԸ-ին երկրաբանական աշխատանքներ իրականացնելու թույլտվության հարցում։ Քննադատները պնդում են, որ այդ որոշումը փաստացի բացեց ճանապարհը հետագա հանքային ծրագրերի համար, այդ թվում՝ ուսումնասիրության տարածքների հնարավոր ընդլայնման ուղղությամբ։
Ինչու՞ է որոշումը հակասական
Հակասությունն առավել ակնհայտ է, եթե համեմատենք այն հենց նույն համայնքի ռազմավարական փաստաթղթի հետ։ Ստեփանավան խոշորացված համայնքի 2022-2026 թթ. հնգամյա զարգացման պլանում, համայնքի զարգացման հնարավորությունների շարքում, ի թիվս այլ ուղղությունների, նշված է նաև տուրիզմի զարգացումը։ Սակայն նույն փաստաթղթի «զարգացման սպառնալիքներ» բաժնում առաջիններից մեկը հենց հանքարդյունաբերությունն է. «Հանքարդյունաբերություն. Սագամար, ոսկու, պղնձի բաց հանք, չի շահագործվում, շարունակում է աղտոտել բնությունը և նպաստել մարդկանց առողջության վատթարացմանը, վնաս շրջակա միջավայրին՝ ջուր, օդ, հող։ Վնաս տուրիզմին։ Վնաս երկարաժամկետ աշխատատեղերի ստեղծմանը, վնաս գյուղատնտեսությանը»։
Այսինքն՝ համայնքն ինքն է իր զարգացման պաշտոնական ծրագրում արձանագրել, որ նախկին «Սագամարի» հանքը նույնիսկ չշահագործվելու պայմաններում շարունակում է բացասական ազդեցություն ունենալ բնության, առողջության, տուրիզմի և գյուղատնտեսության վրա։ Սակայն դրանից կարճ ժամանակ անց նույն ավագանին դրական եզրակացություն է տալիս այդ նույն ընկերության նոր ուսումնասիրություններին։
Բնակիչների հիմնական մտահոգությունները
Հանրային լսումների ընթացքում և դրանցից հետո բարձրացվել են մի քանի հիմնական հարցեր.
ինչու են նոր ուսումնասիրություններ իրականացվում, եթե հին հանքավայրի բնապահպանական խնդիրները վերջնականապես լուծված չեն,
արդյոք ուսումնասիրվող տարածքները հետագայում չեն ընդլայնվելու,
ինչ ազդեցություն կունենա ծրագիրը խմելու ջրի, հողի և անտառային տարածքների վրա,
ինչպես է այն համատեղվելու համայնքի տուրիստական զարգացման ռազմավարության հետ։
Բնապահպանական կազմակերպությունները նաև հիշեցնում են, որ երկրաբանական ուսումնասիրությունը կարող է լինել հանքարդյունահանման նախնական փուլ, և այդ պատճառով հանրային վերահսկողությունը պետք է սկսվի հենց այս փուլից, այլ ոչ միայն շահագործման թույլտվության ժամանակ։
Հանրային դիմադրությունը
Ավագանու որոշումից հետո Ստեփանավանում ձևավորվել է ակտիվ քաղաքացիական դիմադրություն։ Բնակիչները, բնապահպաններն ու քաղաքացիական նախաձեռնությունների ներկայացուցիչները պարբերաբար բարձրաձայնում են, որ երկրաբանական ուսումնասիրությունները չպետք է դիտարկվեն որպես զուտ գիտահետազոտական աշխատանքներ, քանի որ դրանք կարող են հիմք ստեղծել ապագայում հանքի շահագործման կամ գործող տարածքների ընդլայնման համար։
Վերջին ամիսներին կազմակերպվել են հանրային քննարկումներ, իրազեկման հանդիպումներ և քաղաքացիական ակցիաներ։ Բնակիչները պահանջում են, որպեսզի համայնքի զարգացման վերաբերյալ որոշումները համապատասխանեն համայնքի ռազմավարական առաջնահերթություններին՝ տուրիզմի, գյուղատնտեսության և առողջ շրջակա միջավայրի պահպանմանը, այլ ոչ թե նպաստեն նոր հանքարդյունաբերական ծրագրերի առաջխաղացմանը։
Այս պահին շարունակվում է նաև ստորագրահավաք, որի նպատակն է շրջակա միջավայրի նախարարությանը և այլ պատասխանատու պետական մարմիններին ներկայացնել համայնքի բնակիչների դիրքորոշումը։ Նախաձեռնության հեղինակները կոչ են անում քաղաքացիներին միանալ ստորագրահավաքին՝ ընդգծելով, որ այն ուղղված է Ստեփանավանի հանքայնացման կանխմանը և համայնքի զարգացման այլընտրանքային տեսլականի պաշտպանությանը։ Ստորագրահավաքին հնարավոր է միանալ ինչպես առցանց, այնպես էլ թղթային տարբերակով։
Ի՞նչ փուլում է իրավիճակը
Ստեփանավանում, փաստացի, ձևավորվել է մի իրավիճակ, որտեղ մի կողմից համայնքի պաշտոնական զարգացման փաստաթուղթը հանքարդյունաբերությունը բնութագրում է որպես բնությանը, մարդկանց առողջությանը, տուրիզմին և գյուղատնտեսությանը սպառնացող գործոն, իսկ մյուս կողմից նույն համայնքի ղեկավար մարմինը դրական եզրակացություն է տալիս «Սագամար» ՓԲԸ-ի երկրաբանական ուսումնասիրություններին։
Հենց այս հակասությունն է դարձել վերջին ամիսների հանրային քննարկումների և քաղաքացիական ակտիվության առանցքային թեմաներից մեկը. բնակիչների մի մասը պնդում է, որ եթե համայնքի ռազմավարական նպատակը զբոսաշրջության և կայուն զարգացման խթանումն է, ապա հանքարդյունաբերության նոր փուլին նախորդող ուսումնասիրություններին աջակցելը հակասում է այդ նպատակներին։ Միևնույն ժամանակ նախաձեռնողները շեշտում են, որ իրենց պայքարն այս պահին ուղղված չէ արդեն գոյություն ունեցող հանքի շահագործման հարցին, այլ այն գործընթացի կանխմանը, որը, նրանց համոզմամբ, կարող է ապագայում հանգեցնել նոր հանքավայրերի բացման կամ գործող տարածքների ընդլայնմանը։