Կայանբերդ. Հաղպատի և Սանահինի միջև թառած անառիկ լեգենդը

Լոռու մարզի պատմական լանդշաֆտում իր ուրույն տեղն ունի Կայան ամրոցը (Կայանբերդ)։ Այն տեղադրված է Սանահին և Հաղպատ գյուղերի միջև՝ երկու անդնդախոր կիրճերով սեղմված հրվանդանի վրա, ինչը նրան հաղորդում է բացառիկ ռազմավարական նշանակություն։

Պատմական ակնարկ և ստուգաբանություն

Ամրոցի հիմնադրումը կապվում է Դավիթ Անհողին թագավորի անվան հետ, սակայն իր վերելքը այն ապրել է XII-XIII դարերում՝ որպես Կյուրիկյան Բագրատունիների և հետագայում Զաքարյանների պաշտպանական հենակետ։ 1233 թվականին ամրոցը վերակառուցվել է Հաղպատի առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոսի կողմից։

Հետաքրքրական է ամրոցի անվանագիտությունը.

• Դրսևանք. նշանակում է «դրսի վանք» (Հաղպատից դուրս գտնվող)։

• Տեսևանց. ժողովրդական ստուգաբանությամբ՝ «Տես և անց», ինչը մատնանշում է բերդի անմատչելիությունը։

Ճարտարապետական կառուցվածքը

Կայանբերդը բաղկացած է երկու մասից՝ Հարավային և Հյուսիսային, որոնք անջատված են առանձին պարսպով։ Համալիրն ունի 120 մետր ձգվածություն և շուրջ 20 մետր լայնություն։

• Պարիսպներ և բուրգեր. Ամրոցը շրջապատված է հզոր բուրգերով, որոնց ներսում պաշտպանական նպատակներով թողնվել են հատուկ բացվածքներ։

• Մուտքը և կամուրջը. Գլխավոր մուտքը հարավից է՝ կամարակապ դարպասով, որը Ջաղացաձորով կապվում է գյուղի հետ։ Ձորում գործում է XIII դարի միաթռիչք կամարակապ կամուրջը՝ կառուցված Շերեք գետի վրա։

• Ջրամատակարարում. Բերդի ներսում պահպանված ջրավազաններն ու կավե թրծված խողովակները փաստում են զարգացած ինժեներական մտքի մասին. ջուրը բերդ է հասցվել բավական մեծ հեռավորությունից։

Հոգևոր և ռազմական դերը

Ամրոցի սիրտը Դսևանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Այն կործանվել էր 1827 թ. երկրաշարժից և վերականգնվել 1836 թ.։

Կայանբերդը ոչ միայն ռազմական կառույց էր, այլև Հաղպատի վանքի «սեյֆը»։ Վտանգի դեպքում այստեղ էին պահվում վանքի ամբողջ հարստությունը, ձեռագրերը, ինչպես նաև ապաստանում էր միաբանությունն ու շրջակա գյուղերի բնակչությունը։ Ամրոցը լուրջ դիմադրություն է ցույց տվել մոնղոլական արշավանքների ժամանակ և ավերվել է 1241 թվականին։

Այսօր Կայան ամրոցը մնում է որպես հայոց միջնադարյան փառքի և տոկունության լուռ, բայց վեհաշուք վկա։

Գործնական տեղեկություն

• Տեղադրություն: Լոռու մարզ, Հաղպատ գյուղից 2 կմ արևմուտք։

• Կոորդինատներ: 41.1022, 44.6985

• Այցելության խորհուրդ: Ճանապարհը դեպի ամրոց անցնում է գեղատեսիլ ձորով և XIII դարի կամրջով, ինչը լրացուցիչ հետաքրքրություն է հաղորդում արշավին։