Ախթալա. Որմնանկարների և անառիկ բերդերի թագավորությունը
Լոռու մարզի բարձրադիր հրվանդաններից մեկի վրա տեղակայված Ախթալայի հուշարձանախումբը հայ միջնադարյան մշակույթի ամենաինքնատիպ կոթողներից է: Լինելով հայ քաղկեդոնական (ուղղափառ) ճարտարապետության և կերպարվեստի կենտրոն՝ այն միավորում է բերդաշինական հզորությունը և հոգևոր շքեղությունը:
Ամրոցի հզորությունն ու պատմությունը
Ախթալայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս մ.թ.ա. III հազարամյակից, սակայն ամրոցը հիմնադրվել է X դարում Բագրատունի-Կյուրիկյանների կողմից: Այն համարվում է Հայաստանի ամենալավ պահպանված ամրաշինական կառույցներից մեկը: Կառուցված լինելով կապտավուն բազալտից՝ ամրոցը երեք կողմից պաշտպանված է բնական ուղղաձիգ ժայռերով, իսկ հյուսիսային կողմից ամրացված է բարձր պարիսպներով և հինգհարկանի հզոր աշտարակով:
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի և որմնանկարչություն
Համալիրի սիրտը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է: XIII դարի սկզբին Իվանե Զաքարյանը, հաստատվելով այստեղ, եկեղեցին վերածել է ուղղափառ տաճարի՝ ենթարկելով ճարտարապետական ձևափոխումների: Չնայած XIV դարում Լենկթեմուրի արշավանքների հետևանքով կործանվել է եկեղեցու գմբեթը, տաճարը պահպանել է իր վեհաշուք տեսքը:
Տաճարի ամենամեծ արժեքը նրա որմնանկարներն են: Դրանք ներկայացնում են աստվածաշնչյան տեսարաններ և համարվում են քաղկեդոնական արվեստի բարձրարժեք նմուշներ, որոնք իրենց գեղարվեստական լուծումներով մրցում են բյուզանդական լավագույն գործերի հետ:
Մշակութային և գիտական կենտրոն
Ախթալան, որը հնում հայտնի էր Պղնձահանք անունով, եղել է ոչ միայն արդյունաբերական, այլև հոգևոր-գիտական օջախ: Այստեղ է գործել նշանավոր թարգմանիչ և գիտնական Սիմեոն Պղնձահանեցին: Վանքում է երկար ժամանակ պահվել քրիստոնեական աշխարհի սրբություններից մեկը՝ «Աստվածընկալ Սուրբ Խաչը»:
Այս վայրի խորհրդավորությունն ու գեղեցկությունը ժամանակին գերել են նաև մեծն Սերգեյ Փարաջանովին, ով իր «Նռան գույնը» ֆիլմի տպավորիչ կադրերից շատերը նկարահանել է հենց այստեղ:
Շրջակա հուշարձանները
Ամրոցի տարածքում և դրանից դուրս պահպանվել են բազմաթիվ այլ կառույցներ՝ Սբ. Երրորդություն վանքը, Զույգ եկեղեցիները, Սբ. Գևորգ եկեղեցին, ինչպես նաև տնտեսական շինությունների մնացորդներ և նրբակերտ խաչքարեր:
Այսօր Ախթալան շարունակում է մնալ Հայաստանի ամենաայցելվող և ուսումնասիրվող վայրերից մեկը՝ որպես արևելյան և արևմտյան քրիստոնեական մշակույթների յուրօրինակ կամուրջ: