Դեբեդ գետ. Լոռվա աշխարհի անզուսպ զարկերակն ու պատմական կանիոնը
Հայաստանի լեռնային լանդշաֆտների ամենատպավորիչ և ջրառատ տարրերից է Դեբեդ գետը (վրացերեն՝ დებედა)։ Այն ոչ միայն հանդիսանում է տնտեսական և էներգետիկ կարևորագույն հանգույց, այլև իր ուրույն բանաստեղծական շնչավորումն է ստացել հայ գրականության մեջ, մասնավորապես՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործություններում («Անուշ», «Լոռեցի Սաքոն»)։
Աշխարհագրական տվյալներ և կոորդինատներ
Դեբեդը հանդիսանում է Կուրի ավազանի գետ։ Այն կազմավորվում է Լոռու մարզում՝ Փամբակ և Ձորագետ գետերի միախառնումից, հոսում Հայաստանի հյուսիսային դարպասներով և թափվում Խրամ գետը՝ Վրաստանի սահմանի մոտ։
Ընդհանուր երկարությունը: 178 կմ (Հայաստանի տարածքում՝ 152 կմ)
Ավազանի մակերեսը: 4080 կմ² (որից 3790 կմ²-ն՝ ՀՀ տարածքում)
Ափամերձ քաղաքները: Ալավերդի, Ախթալա, Թումանյան, Շամլուղ
Անվանման ծագումնաբանությունը
Պատմական հայկական աղբյուրներում գետը հիշատակվում է Դեբեդ, Դեբետ կամ Դևբեդ ձևերով, իսկ ստորին հոսանքում հնում կոչվել է Բերդահոջ: Վրացական աղբյուրներում այն հայտնի է եղել Բորչալա անունով։ Ժողովրդական ավանդության համաձայն՝ անունը կապված է «Դև Բեթ» առասպելական հսկայի հետ, որը Դև-Ալի հետ միասին հափշտակել էր Արագածի (Ծաղկունքի) գեղեցկուհուն և բերել Լոռվա ձորերը։
Ֆիզիկաաշխարհագրական և ռեժիմային առանձնահատկությունները
Դեբեդը սկիզբ է առնում Վիրահայոց և Գուգարաց լեռնաշղթաներից։ Այն հոսում է 250-350 մետր խորություն ունեցող նեղ և աստիճանաձև լանջերով օժտված կանիոնով։ Գետն ունի խառը սնուցում (ձնհալքային, անձրևային և ստորերկրյա)։
Կարևոր ցուցանիշ. Դեբեդի տարեկան հոսքի շուրջ 70%-ն անցնում է գարնանային հորդացումների շրջանում (մարտ-հուլիս ամիսներին)։ Վարարումների ժամանակ գետի վտակները վերածվում են հզոր սելավների՝ երբեմն պատճառելով ավերածություններ, ինչի պատճառով վտանգավոր հատվածները պատնեշավորված են։
Հովիտն ունի յուրօրինակ «երկհարկանի» մորֆոլոգիական կառուցվածք՝ ձևավորված բազմածին հրաբխականության հետևանքով առաջացած 12 լավային դարավանդներով (սարավանդներով), որոնց վրա տարածված են Օձուն, Աքորի, Սանահին և Հաղպատ բնակավայրերը։
Տնտեսական նշանակությունը և էկոլոգիան
Դեբեդի ջրերն ունեն զգալի ջրաէներգետիկ և ոռոգման նշանակություն: Գետի վրա գործում են Ստեփանավանի, Ագարակի և Ձորագետի ՀԷԿ-երը: Նոյեմբերյանի քառաստիճան ջրհան կայանի միջոցով ջուրը մղվում է մինչև 300 մետր բարձրության վրա՝ ոռոգելով շուրջ 3800 հեկտար պտղատու այգիներ:
Կենդանական աշխարհը. Գետի էկոհամակարգում գրանցված է ձկների 6 տեսակ՝ հայկական տառեխիկ, Քուռի բեղլու, Քուռի կողակ, կարմրախայտ, մուրծա և սովորական քառթակ:
Էկոլոգիական խնդիրները. Չնայած պատմականորեն գետի աղտոտման հիմնական աղբյուրներն են եղել Վանաձորի քիմիական համալիրը, Ալավերդու պղնձաձուլական գործարանն ու Ախթալայի լեռնահարստացման կոմբինատը, ներկայումս, արդյունաբերական ծավալների փոփոխման և ներքին ջրաշրջանառության համակարգերի ներդրման պարագայում էլ, գետի աղտոտվածության մակարդակը շարունակում է մնալ մտահոգիչ՝ կոմունալ-կենցաղային և այլ արտահոսքերի պատճառով:
Դեբեդի հովիտը Հայաստանի պատմամշակութային և բնական ամենահարուստ շրջաններից է, որտեղ բնության վայրագ ուժն ու հայ միջնադարյան ճարտարապետության գոհարները ստեղծում են կատարյալ ներդաշնակություն: