Չիչխանի վանք (Սև վանք)․ Լոռու վաղմիջնադարյան հուշարձանի պատմությունն ու ճարտարապետական արժեքը
Հայաստանի Լոռու մարզի Շիրակամուտ գյուղից դեպի հյուսիս է գտնվում վաղմիջնադարյան հայկական ճարտարապետության ինքնատիպ նմուշներից մեկը՝ Չիչխանի վանքը (հայտնի է նաև որպես Սև վանք)։ Որպես պատմամշակութային արժեք՝ այն ընդգրկված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում։
Ճարտարապետական հորինվածքը․ «Ազատ խաչ» տիպը
Չիչխանավանքը պատկանում է վաղ միջնադարյան եկեղեցաշինության մեջ լայն տարածում գտած խաչաձև կենտրոնագմբեթ փոքր եկեղեցիների տիպին։ Հատակագծային և ծավալատարածական լուծումներով ներքուստ և արտաքուստ խաչաձև այս հուշարձանը դասվում է «ազատ խաչ» տիպի միախորան տարբերակին։
Առանձնահատկությունները․ Կառույցն ունի արևելք-արևմուտք առանցքով երկարաձգվածություն, հանդիպակաց խաչաթևերը հավասար են, իսկ գմբեթը նախնական հորինվածքում տեղադրված է եղել կենտրոնում։
Շինանյութը․ Եկեղեցին կառուցված է սրբատաշ սև և վարդագույն տուֆով՝ եռաշերտ (միդիս) շարվածքով։
Թվագրումը․ Թեև շինարարական արձանագրություն չի պահպանվել, ճարտարապետական ոճի և ծավալատարածական հորինվածքի հիման վրա հուշարձանը թվագրվում է 6-7-րդ դարերով։
Բնական աղետներ և հողային շերտի տակ հայտնվելը
Եկեղեցու աշխարհագրական դիրքը՝ բլրի ստորոտում, ճակատագրական է եղել կառույցի համար։ Տարածքի թեքության պատճառով տարիներ շարունակ անձրևաջրերն ու ձնհալը հարակից բլրից հողի հսկայական զանգված են բերել՝ աստիճանաբար ծածկելով կառույցը։ Մինչև վերականգնողական և պեղման աշխատանքների մեկնարկը, ավերակ եկեղեցուց հողի վրա տեսանելի էր միայն արևմտյան խաչաթևի հյուսիս-արևմտյան անկյունը՝ մոտ 1.5 մետր բարձրությամբ։
20-րդ դարասկզբի ոչ մասնագիտական վերականգնումը
Ճարտարապետա-հնագիտական ուսումնասիրությունները փաստում են, որ եկեղեցին իր գոյության ընթացքում վերականգնվել է մեկ անգամ՝ 20-րդ դարի սկզբին։ Սակայն այդ վերակառուցումն իրականացվել է ոչ մասնագիտական մակարդակով և ուղեկցվել է լուրջ սխալներով.
Պատերի ծավալը․ Վերականգնված հատվածների արտաքին եզրագիծը չի համընկել հնի հետ՝ պատերի բարակության պատճառով։
Քարերի ընտրությունը․ Օգտագործվել է անմշակ կամ կիսամշակ սև տուֆ։
Խորանի ձևափոխումը․ Ի տարբերություն հին կառույցի, որի խորանն արտաքուստ ուղղանկյունաձև էր, նոր շարվածքն արտաքուստ ստացել է կիսաշրջանաձև տեսք։
Գմբեթի կորուստը․ Ամենամեծ կառուցվածքային փոփոխությունն այն էր, որ վերականգնողները չեն պահպանել եկեղեցու գմբեթը։ 1970-ական թվականներին կատարված աշխատանքների արդյունքում եկեղեցու ծածկը դարձել է թաղակապ (խորանի հատվածում՝ կլոր, խաչաթևերի վրա՝ երկթեք)։
Արդյունքը․ Թեև պահպանվել է եկեղեցու հատակագծային հորինվածքը, կատարված սխալ վերականգնողական աշխատանքները զգալիորեն խաթարել են 6-7-րդ դարերի հուշարձանի նախնական ճարտարապետական կերպարն ու վեհությունը։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից պեղումների շնորհիվ հնարավոր է եղել վեր հանել հին կառույցի իրական հիմքերը։
