Թռչկանի ջրվեժ. Հայաստանի ամենաջրառատ ջրագրական հուշարձանի պատմությունն ու առանձնահատկությունները
Հայաստանի հյուսիսային հատվածում՝ Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանագծին է գտնվում հանրապետության ամենատպավորիչ բնական օբյեկտներից մեկը՝ Թռչկանի ջրվեժը (հայտնի է նաև որպես Չիչկանի ջրվեժ կամ տեղական բարբառով՝ Չռան)։ Այն աչքի է ընկնում ոչ միայն իր գեղագիտական անկրկնելի տեսքով, այլև յուրօրինակ ջրագրական ցուցանիշներով։
Չիչկան գետը և ջրվեժի ձևավորումը
Ջրվեժը ձևավորվում է Փամբակ գետի ձախակողմյան վտակ հանդիսացող Չիչկան գետի միջին հոսանքում, նախքան գետի՝ խոր և նեղ կիրճի մեջ մտնելը։ Չիչկան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից՝ 2250 մետր բարձրությունից։ Գետի երկարությունը 29 կմ է, իսկ ջրահավաք ավազանը կազմում է 192 կմ²։
Գետի սնումը հիմնականում հալոցքային (42%) և ստորերկրյա (35%) է։ Տարեկան հոսքի մեծ մասը (62%-ը) ձևավորվում է մարտ-հունիս ամիսների վարարումների ընթացքում, ինչի պատճառով հենց գարնանն է ջրվեժը հասնում իր գեղեցկության գագաթնակետին։
Չափանիշներ և յուրահատկություններ
Թռչկանը հանդիսանում է Հայաստանի ամենաբարձր և ամենաջրառատ գահավիժող ջրվեժը։
Բարձրություն՝ 23,5 մետր
Ջրի միջին ծախս՝ շուրջ 1,5 տոննա/վայրկյան
Տեղագրական փաստ՝ Ջրվեժը գտնվում է Լոռու մարզի Մեծ Պարնի գյուղի վարչական տարածքում՝ Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Հատկանշական է, որ հենց այս տարածքում է եղել 1988 թվականի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի էպիկենտրոնը։
Իրավական կարգավիճակը և բնապահպանական պայքարը
Հաշվի առնելով օբյեկտի գեղագիտական և էկոլոգիական մեծ արժեքը՝ ՀՀ Կառավարության 2008 թվականի oգոստոսի 14-ի N 967-Ն որոշմամբ «Թռչկան» ջրվեժը ներառվել է Հայաստանի բնության հուշարձանների ցանկում՝ որպես ջրագրական հուշարձան։
Բնապահպանական շրջադարձ. 2010 թվականին «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրվել էր ջրվեժից վերև ընկած հատվածում 1050 Կվտ հզորությամբ փոքր ՀԷԿ կառուցելու լիցենզիա, որն ուն էր բնապահպանական փորձաքննության դրական եզրակացություն։ Սակայն, խախտելով «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածը, նախագիծը վտանգում էր ջրվեժի գոյությունը։ 2011 թվականին բնապահպանների և քաղաքացիական հասարակության լայնածավալ պայքարի արդյունքում շինարարությունը դադարեցվեց, իսկ տարածքը սահմանվեց որպես հատուկ պահպանվող գոտի։