Հնեվանք. Դարերի պատմությունն ու հայ-վրացական մշակութային կապերը
Լոռի-Տաշիրի պատմական տարածքում գտնվող Հնեվանք վանական համալիրը հայկական 7-րդ դարի ճարտարապետության այն եզակի կոթողներից է, որն իր մեջ ամփոփում է դարավոր վերակառուցումներ և մշակութային փոխառնչություններ։ Կառուցված լինելով Ձորագետի աջ ափին՝ այն հանդիսանում է տարածաշրջանի ամենատպավորիչ հոգևոր կենտրոններից մեկը։
Ճարտարապետական հորինվածքը
Համալիրի գլխավոր եկեղեցին եռախորան, գմբեթավոր կառույց է։ Նրա ներքին տարածությունը խաչաձև է, իսկ անցումը դեպի ութանիստ թմբուկն իրականացված է երկշարք տրոմպների միջոցով։ Եկեղեցու կառուցման համար օգտագործված դեղնավուն ֆելզիտը տաճարին հաղորդում է յուրահատուկ լուսավորություն և ջերմություն։
Պատմական շերտերը և Օրբելյանների դերը
Հնեվանքի պատմությունը սերտորեն կապված է հայ-վրացական հարաբերությունների հետ.
XII դար. Վրաց Դավիթ Շինարար թագավորը Լոռի-Տաշիրը հանձնում է Իվանե Օրբելյանին։
1154 թ. Սմբատ Օրբելյանը հիմնովին նորոգում է եկեղեցին, ինչի մասին վկայում է գմբեթի քիվի վրացերեն արձանագրությունը։
XIII դար. Համալիրն ընդլայնվում է. կառուցվում են գավիթը, հյուսիսային միանավ սրահը և հարավային գմբեթավոր եկեղեցին։
Բացառիկ փաստեր Հնեվանքի մասին
1. Մարդակերպ քանդակներ. Հայ ճարտարապետության մեջ հազվադեպ հանդիպող մարդագլխի պատկերները, որոնք զարդարում են գմբեթի կամարները, հուշում են միջնադարյան խորհրդապաշտական մտածողության մասին։
2. Գրավոր վկայություններ. Պատերին պահպանված միջնադարյան վրացերեն արձանագրությունները վկայում են երկու քրիստոնյա ժողովուրդների մշակութային սերտ համակեցության մասին։
3. Նոր կյանք. Դարեր շարունակ կիսավեր վիճակում գտնվելուց հետո, 2006 թվականին վանքը վերաօծվել է, և նրա գմբեթին կրկին փայլում է սուրբ խաչը։
Այսօր Հնեվանքի շրջակայքում դեռևս տեսանելի են միաբանության կացարանների և այլ քաղաքացիական շինությունների հետքերը, որոնք վկայում են վանքի երբեմնի հզորության և մարդաշատության մասին։ Այն մնում է որպես լուռ վկա Լոռվա հպարտ ձորերի և հայոց հնամենի պատմության։
Աշխարհագրական կոորդինատներ
📍 Հնեվանք վանական համալիր 40.9525, 44.5866
Խորհուրդ. Հնեվանք այցելելիս բաց մի թողեք նաև Ձորագետի կիրճի գեղեցկությունը, որը հատկապես տպավորիչ է գարնանն ու աշնանը: